Demir Glukonat, Ferro Glukon, Iron Gluconate, Ferrous Gluconate, E579, 299-29-6, 22830-45-1

Demir Glukonat, Ferro Glukon, Iron Gluconate, Ferrous Gluconate, E579, 299-29-6, 22830-45-1

1. Genel Bakış ve Tanım

Demir Glukonat, demir mineralinin glukonik asit ile oluşturduğu bir tuzdur. Kimyasal formülü genellikle C₁₂H₂₂FeO₁₄ (susuz form) veya C₁₂H₂₂FeO₁₄·2H₂O (dihidrat form) şeklindedir. Verdiğiniz formülde (C12H24FeO1) küçük bir yazım hatası olabilir; doğru formül daha fazla oksijen içerir (14 oksijen atomu). Bu bileşik, özellikle insan sağlığı için hayati öneme sahip olan demir elementinin, vücut tarafından nispeten kolay emilebilen ve sindirim sistemini daha az tahriş eden formlarından biridir.

• Kimyasal Adı: Demir(II) Glukonat veya Ferrous Gluconate

• CAS Numarası: 299-29-6 (Susuz form), 22830-45-1 (Dihidrat form)

• Molekül Ağırlığı: 448.16 g/mol (Dihidrat form için geçerlidir, susuz form yaklaşık 446.14 g/mol'dür.)

• Eş anlamlılar: Verdiğiniz listedekilere ek olarak; Ferrous Gluconate, Demir Diglukonat, Glukonik Asit Demir(II) Tuzu.

2. Fiziksel ve Kimyasal Özelliklerin Detaylı Analizi

Verdiğiniz bilgiler oldukça doğru, gelin bunları biraz daha açalım:

• Fiziksel Görünüm: Tipik olarak açık sarımsı-gri veya yeşilimsi-sarı renkte, ince toz veya granül halindedir. Rengi, saflığına ve kristal yapısındaki suya bağlı olarak değişebilir.

• Renk Değişimi ve pH İlişkisi: Bu çok önemli bir detaydır. Demir (II) iyonları (Fe²⁺) çözeltide çeşitli kompleksler oluşturabilir.

  • Düşük pH (Asidik): Çözelti açık sarı veya yeşilimsi renktedir. Bu, Fe²⁺ iyonlarının karakteristik rengidir.

  • pH 4.5 civarı: Renk kahverengiye döner. Bu, demir (II)'nin havadaki oksijenle oksitlenerek demir (III) (Fe³⁺) hidroksitlerine dönüşmeye başladığının işaretidir. Kahverengi, demir (III) bileşiklerinin tipik rengidir.

  • Nötür pH (pH 7): Yeşil renk, genellikle demir (II) hidroksit benzeri komplekslerin oluşumunu gösterir. Ancak bu pH'ta demir (II) çok kararsızdır ve hızla oksitlenerek kahverengi demir (III) bileşiklerine dönüşür. Bu nedenle ticari ürünler genellikle hafif asidiktir.

• Çözünürlük Detayları:

  • Su: 119 g/L (oda sıcaklığında). Bu, demir sülfat kadar yüksek olmasa da, takviye olarak kullanım için yeterli bir çözünürlüktür. Sıcaklık arttıkça çözünürlük belirgin şekilde artar.

  • Organik Çözücüler: Etanol (etil alkol) ve eter gibi organik çözücülerde çözünmez. Bu özellik, saflaştırma işlemlerinde kullanılabilir.

  • Çözünürlüğü Artırıcılar: Sitrik asit veya trisodyum sitrat gibi maddeler, demir iyonlarıyla şelat (kenet) oluşturarak hem çözünürlüğü artırır hem de demirin oksitlenmesini (paslanmasını) geciktirir. Bu nedenle sıvı takviyelerde sıklıkla bu tür maddeler bulunur.

• Kararlılık: Demir (II) glukonat havadaki oksijene ve ışığa karşı hassastır. Zamanla oksitlenerek demir (III) formuna dönüşebilir, bu da renginin koyulaşmasına (kahverengileşme) ve biyoyararlanımının azalmasına neden olur. Bu nedenle hava geçirmez, ışık görmeyen kaplarda saklanmalıdır.

3. Üretim Yöntemleri

Verdiğiniz iki yöntem endüstride en çok kullanılanlardır. Bunları biraz detaylandıralım:

1. Baryum Glukonat ve Demir Sülfat Reaksiyonu:

   • Bu yöntem, çift yer değiştirme (çökeltme) reaksiyonudur.

   • Reaksiyon: Ba(C6H11O7)2 + FeSO4 → Fe(C6H11O7)2 + BaSO4 (katı)

   • Baryum glukonat çözeltisi ile demir sülfat çözeltisi karıştırılır. Oluşan baryum sülfat (BaSO4) suda çok çözünmediği için dipte beyaz bir çökelti (katı) olarak ayrılır. Çözeltide ise istenilen demir glukonat kalır. Süzme işlemiyle baryum sülfat ayrıştırılır ve kalan çözelti buharlaştırılarak demir glukonat kristallendirilir. Bu yöntemin avantajı, yan ürün olan baryum sülfatın (barit) tıpta (X-ray kontrast maddesi) veya endüstride kullanılabilmesidir. Ancak baryum tuzları toksik olduğu için, nihai üründe baryum kalıntısı kalmamasına çok dikkat edilmelidir.

2. Demir Karbonat ve Glukonik Asit Reaksiyonu:

   • Bu, daha doğrudan bir asit-baz reaksiyonudur.

   • Reaksiyon: FeCO3 (sulu süspansiyon) + 2 C6H12O7 (glukonik asit) → Fe(C6H11O7)2 + CO2 (gaz) + H2O

   • Taze hazırlanmış demir (II) karbonat çamuru, sulu glukonik asit çözeltisine yavaş yavaş eklenir. Reaksiyon sırasında karbondioksit (CO2) gazı çıkışı gözlenir. Karışım ısıtılarak reaksiyon hızlandırılır. Reaksiyon tamamlandıktan sonra, çözelti süzülür ve vakum altında yoğunlaştırılarak kristallenmeye bırakılır. Bu yöntem, daha saf bir ürün elde etmek için sıkça tercih edilir.

4. Kullanım Alanlarının Detaylı Açıklaması

Demir glukonatın kullanım alanları, demirin vücuttaki temel rollerine dayanır.

• Tıp ve Farmasötik Alan (En Önemli Kullanım):

  • Demir Eksikliği Anemisi Tedavisi: Vücutta yeterli sağlıklı kırmızı kan hücresi üretilememesi durumudur. Demir, hemoglobinin (kanda oksijen taşıyan protein) merkezinde bulunur. Demir glukonat, bu eksikliği gidermek için doktorlar tarafından en sık reçete edilen demir tuzlarından biridir.

  • Avantajı: Demir sülfata göre daha az gastrointestinal yan etkiye (mide bulantısı, kabızlık, mide ağrısı) neden olur. Bu nedenle hassas bünyeler veya uzun süreli tedaviler için daha uygundur. Elementel demir içeriği yaklaşık %12'dir (demir sülfatta bu oran %20'dir). Bu, aynı miktarda demir almak için daha fazla tablet alınması gerekebileceği, ancak daha iyi tolere edildiği anlamına gelir.

  • Multivitaminler: Birçok günlük multivitamin tabletinde, günlük demir ihtiyacını karşılamak üzere demir glukonat formunda demir bulunur.

  • Ferritin Oluşumu: Vücut, fazla demiri karaciğer, dalak ve kemik iliğinde ferritin adlı bir protein kompleksi içinde depolar. Demir glukonat takviyesi, bu depoların doldurulmasını sağlar.

• Gıda Endüstrisi:

  • Gıda Takviyesi (Fortifikasyon): Besinlerin besin değerini artırmak için eklenir. Verdiğiniz örnekler çok yerindedir:

    • Kahvaltılık Gevrekler: İşlenmiş tahıllar genellikle demir kaybeder. Bu kaybı telafi etmek ve besin değerini artırmak için demir glukonat eklenir.

    • Bebek Mamaları: Bebeklerin hızlı büyüme dönemlerinde demir ihtiyacı yüksektir. Mamalar bu ihtiyacı karşılamak için demirle zenginleştirilir.

    • Soya ve Mısır Ürünleri: Bu ürünlerdeki fitatlar, demir emilimini engelleyebilir. Ancak demir glukonat gibi şelatlı formların emilimi bu engelleyicilerden daha az etkilenir.

  • Renklendirici (Zeytin Karartma): Siyah zeytin üretiminde, yeşil zeytinlerin rengini karartmak ve sabitlemek için kullanılan bir yöntemdir. Zeytinler, demir glukonat çözeltisine batırılır. Demir, zeytinin kabuğundaki polifenollerle reaksiyona girerek stabil siyah bir renk oluşturur. Bu, "Yapma Karartma" olarak bilinen geleneksel bir yöntemdir.

Sonuç

Demir Glukonat, demirin biyolojik önemini endüstriyel uygulamalarla birleştiren önemli bir kimyasal bileşiktir. İnsan vücudunda oksijen taşınmasından enerji metabolizmasına kadar kritik rollerde yer alan demiri, nispeten yumuşak ve tolere edilebilir bir formda sunar. Hem yaşamsal bir ilaç hammaddesi hem de gıdaların besin değerini artıran bir katkı maddesi olarak, modern sağlık ve gıda teknolojisinde vazgeçilmez bir yere sahiptir. Fizikokimyasal özelliklerindeki (renk, çözünürlük) hassasiyet, hem üretiminde hem de formülasyonunda dikkatli olunmasını gerektirir.

1. Kimyasal İsimler (IUPAC ve Sistematik İsimler)

Bu isimler, molekülün yapısını tam olarak tanımlayan resmi adlardır:

• Ferrous Gluconate (En yaygın İngilizce farmasötik isim)

• Iron(2+) Gluconate (IUPAC isimlendirmesi)

• Iron(II) Gluconate (Oksidasyon durumunu belirten modern isim)

• Iron, Bis(D-Gluconato)- (Kimyasal indeks ismi)

• Bis(D-gluconato)iron (Koordinasyon kimyası ismi)

• Pentahidroksiheksanoiloksi)demir (Verdiğiniz açıklayıcı yapı ismi)

• D-Glucaric acid, iron(2+) salt (Nadiren kullanılan eski bir isim)

2. Ticari ve Jenerik Marka İsimleri

Piyasada (ilaç veya takviye olarak) sıklıkla bu isimlerle anılır:

• Ferro Glukon (Verdiğiniz liste, bu genellikle Avrupa/ Türkiye pazarında kullanılan ticari bir varyasyondur)

• Fergon (En bilinen ticari marka isimlerinden biridir, Bayer'in eski bir preparatı)

• Ferralet

• Simron

• Iron Gluconate (Basit jenerik isim)

3. Kısaltmalar ve Kod İsimleri

• CAS Numarası: 299-29-6 (Bu bir isim değil, kimyasalın kimlik numarasıdır, ancak listelemiştiniz)

• E579 (Gıda katkı maddesi olarak Avrupa Birliği kodu)

• UNII: U5X7F30P1W (FDA'nın Benzersiz İçerik Tanımlayıcısı)

4. Hidrat Formları (Su İçeren Kristal Yapılar)

Demir glukonat genelde su ile kristalleşir. Bu nedenle şu isimlerle de anılır:

• Dihidrat Form (En yaygın satılan form, verdiğiniz listede mevcut)

• Anhidrat Form (Susuz, su içermeyen form)

• Ferrous Gluconate Dihydrate

5. Eş Anlamlı ve Tamamlayıcı İsimler

Verdiğiniz listede "Pentahidroksioksanoat" geçiyor. Bu, moleküldeki glukonat kısmının (şeker asidinin) hidroksil gruplarını (-OH) vurgulayan bir tanımdır. Bunun yanı sıra bazen şu isimlerle de karşılaşılabilir:

• Glukonsaures Eisen(II) (Almanca)

• Gluconate de Fer (Fransızca)

• Ferrum Gluconicum (Latince / Eski farmakope ismi)