İş inovasyonunu en üst düzeye çıkararak iş potansiyelinizi ortaya çıkarıyoruz.
Eposta GönderSitrik Asit, Citric Acid Anhydrate, Citric Acid Anhydrous, Sitrik Asit Monohidrat, Citric Acid Monohydrate, E330, 77-92-9, 5949-29-1
SİTRİK ASİT (ANHİDRAT & MONOHİDRAT, E330)
1. Kimyasal Kimlik ve Malzeme Sınıflandırması
-
Kimyasal Adı: Sitrik Asit, 2-Hidroksipropan-1,2,3-trikarboksilik asit
-
Eşanlamlılar: Anhidrat Sitrik Asit, Sitrat, 2-Hidroksitrikarballik Asit, 3-Karboksi-3-hidroksipentan-1,5-dioik asit, β-Hidroksitrikarballik Asit
-
CAS Numaraları:
-
Anhidrat: 77-92-9
-
Monohidrat: 5949-29-1
-
-
EC Numarası (EINECS): 201-069-1
-
Moleküler Formüller:
-
Anhidrat: C₆H₈O₇
-
Monohidrat: C₆H₈O₇·H₂O
-
-
Moleküler Ağırlıklar:
-
Anhidrat: 192,12 g/mol
-
Monohidrat: 210,14 g/mol
-
-
E Numarası: E330 (gıda katkısı)
-
Kimyasal Sınıf: Organik trikarboksilik asit (zayıf asit)
-
HS Kodu: 2918.14
-
UN Numarası: Düzenlenmemiştir (taşıma için tehlikesiz)
2. Fiziksel Özellikler
2.1 Genel Fiziksel Özellikler (Anhidrat)
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm | Beyaz, kokusuz, kristal toz veya renksiz kristaller |
| Fiziksel durum (20°C) | Katı (kristal) |
| Koku | Kokusuz |
| Tat | Ekşi, asidik (karakteristik narenciye tadı) |
| Yoğunluk (20°C) | 1,665 g/cm³ |
| Yığma yoğunluğu (tipik) | 0,8–0,9 g/cm³ |
| Erime noktası | 153–159°C (bozunur) |
| Kaynama noktası | Bozunur (≈310°C) |
| Parlama noktası | Yanıcı değildir |
| Buhar basıncı | İhmal edilebilir |
| Kırılma indisi (nD20) | 1,493–1,509 |
| Partikül boyutu | Değişkendir (ince toz için tipik 10–100 μm) |
2.2 Genel Fiziksel Özellikler (Monohidrat)
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm | Beyaz, kokusuz, kristal toz veya renksiz kristaller |
| Fiziksel durum (20°C) | Katı (kristal) |
| Koku | Kokusuz |
| Tat | Ekşi, asidik |
| Yoğunluk (20°C) | 1,542 g/cm³ |
| Yığma yoğunluğu (tipik) | 0,8–0,9 g/cm³ |
| Erime noktası | 100°C (kristal suyunu kaybeder) |
| Bozunma sıcaklığı | ≈135–152°C (susuz form) |
| Parlama noktası | Yanıcı değildir |
| Buhar basıncı | İhmal edilebilir |
| Higroskopiklik | Hafif higroskopik (normal koşullarda anhidrattan daha az) |
2.3 Termal Özellikler (Her İki Form)
| Parametre | Anhidrat | Monohidrat |
|---|---|---|
| Kurutma kaybı (105°C, 1 saat) | ≤ %0,5 | %7,5–9,0 (kristal suyu) |
| Dehidratasyon sıcaklığı | Uygulanamaz | ≈100°C |
| Özgül ısı kapasitesi (20°C) | 1,23–1,26 J/(g·K) | Benzer |
| Yanma ısısı | -1.960 kJ/mol | -1.960 kJ/mol (susuz bazda) |
3. Çözünürlük
3.1 Suda Çözünürlük (Anhidrat)
| Sıcaklık (°C) | Çözünürlük (g/100 mL su) |
|---|---|
| 0°C | 59,2 |
| 10°C | 64,3 |
| 20°C | 70,0 |
| 30°C | 75,0 |
| 40°C | 80,0 |
| 50°C | 85,0 |
| 60°C | 90,0 |
| 70°C | 95,0 |
| 80°C | 100,0 |
3.2 Diğer Çözücülerde Çözünürlük (20°C)
| Çözücü | Çözünürlük (g/100 mL) |
|---|---|
| Etanol (%96) | 56,0 |
| Metanol | 120,0 (çok iyi çözünür) |
| Aseton | 50,0 |
| Dietil eter | 2,2 (az çözünür) |
| Etil asetat | 30,0 |
| Gliserol | 60,0 |
| İzopropanol | 50,0 |
3.3 Sulu Çözelti Özellikleri
| Parametre | Değer |
|---|---|
| pH (%0,1 çözelti, 20°C) | 2,5–2,8 |
| pH (%1 çözelti, 20°C) | 2,1–2,3 |
| pH (%5 çözelti, 20°C) | 1,8–2,0 |
| pH (%10 çözelti, 20°C) | 1,6–1,8 |
| Çözünme ısısı (suda) | Endotermik (su soğur) |
4. Kimyasal Özellikler
4.1 Moleküler Yapı
Yapı: HOOC–CH₂–C(OH)(COOH)–CH₂–COOH
-
Trikarboksilik asit (üç karboksil grubu – COOH)
-
Bir üçüncül hidroksil grubu (–OH)
-
Zayıf organik asit (tribazik)
-
Kiral merkez (optik olarak aktif; ticari ürün rasemik karışımdır)
4.2 Asit Ayrışma Sabitleri (pKa, 25°C)
| Ayrışma Adımı | pKa | Denklem |
|---|---|---|
| Birinci ayrışma | 3,13 | H₃C₆H₅O₇ ⇌ H₂C₆H₅O₇⁻ + H⁺ |
| İkinci ayrışma | 4,76 | H₂C₆H₅O₇⁻ ⇌ HC₆H₅O₇²⁻ + H⁺ |
| Üçüncü ayrışma | 6,39 | HC₆H₅O₇²⁻ ⇌ C₆H₅O₇³⁻ + H⁺ |
4.3 Şelasyon Özellikleri
Sitrik asit, metal iyonları ile kararlı kompleksler oluşturan mükemmel bir şelatlayıcı ajandır (sekestrant):
| Metal İyonu | Kompleks Kararlılığı | Uygulama |
|---|---|---|
| Ca²⁺ (Kalsiyum) | Yüksek (su yumuşatma) | Kireç önleme, deterjanlar |
| Mg²⁺ (Magnezyum) | Orta | Su yumuşatma |
| Fe³⁺ (Demir) | Çok yüksek | Pas giderme, antioksidan sinerjist |
| Cu²⁺ (Bakır) | Yüksek | Metal temizleme |
| Al³⁺ (Alüminyum) | Yüksek | Metal temizleme |
| Pb²⁺ (Kurşun) | Orta | Ağır metal sekestrasyonu |
4.4 Kimyasal Reaktivite
| Reaksiyon | Açıklama |
|---|---|
| Bazlarla nötralizasyon | Sitrat tuzları oluşturur (sodyum sitrat, potasyum sitrat, kalsiyum sitrat vb.) |
| Esterleşme | Alkoller ile → sitrat esterleri (plastikleştiriciler, emülgatörler) |
| Dekarboksilasyon | >175°C'ye ısıtma → akonitik asit, itakonik asit |
| Oksidasyon | Güçlü oksitleyiciler ile → CO₂ + H₂O |
| Şelasyon | Çok değerlikli metal iyonları ile kararlı kompleksler oluşturur |
4.5 Termal Bozunma
| Sıcaklık | Ürünler |
|---|---|
| 100°C (monohidrat) | Su kaybı → anhidrat sitrik asit |
| 153–159°C | Erime (anhidrat) |
| 175–310°C | Bozunma → akonitik asit, itakonik asit, CO₂, H₂O, aseton |
| >310°C | Tam bozunma → CO₂ + H₂O |
4.6 Uyumsuzluklar
-
Güçlü oksitleyici ajanlar (nitratlar, permanganatlar, peroksitler, kromatlar)
-
Güçlü bazlar (nötralizasyon – ekzotermik)
-
Metal nitratlar (patlayıcı karışım potansiyeli)
-
Alkali metal karbonatlar ve bikarbonatlar (CO₂ salınımı)
5. Kalite Spesifikasyonları (Gıda / Farmasötik Sınıf)
5.1 Anhidrat Sitrik Asit (Ph. Eur., BP, USP, FCC)
| Parametre | Spesifikasyon | Test Yöntemi |
|---|---|---|
| Tayin (susuz bazda) | %99,5–100,5 | Titrasyon (NaOH) |
| Tanımlama | Geçer | Kimyasal / IR |
| Çözelti görünümü | Berrak ve renksiz | Görsel |
| Çözelti berraklığı | Berrak (≤ 5 NTU) | Nefelometri |
| Çözelti rengi | ≤ 20 APHA | Görsel |
| Su içeriği (K. Fischer) | ≤ %0,5–1,0 | Karl Fischer |
| Kolayca karbonlaşabilen maddeler | Geçer | Renk karşılaştırması |
| Sülfat külü | ≤ %0,05 | Külleme (800°C) |
| Klorür (Cl) | ≤ 50 ppm | Turbidimetrik |
| Sülfat (SO₄) | ≤ 150 ppm | Turbidimetrik |
| Oksalat (C₂O₄) | ≤ 100 ppm | Kolorimetrik |
| Kalsiyum (Ca) | ≤ 200 ppm | Atomik absorpsiyon |
| Demir (Fe) | ≤ 50 ppm | Kolorimetrik |
| Ağır metaller (Pb olarak) | ≤ 10 ppm | Kolorimetrik |
| Arsenik (As) | ≤ 1 ppm | Atomik absorpsiyon |
| Kurşun (Pb) | ≤ 1 ppm | Atomik absorpsiyon |
| Cıva (Hg) | ≤ 1 ppm | Atomik absorpsiyon |
| Alüminyum (Al) | ≤ 0,2 ppm (farmasötik) | Atomik absorpsiyon |
5.2 Monohidrat Sitrik Asit (Ph. Eur., BP, USP, FCC)
| Parametre | Spesifikasyon |
|---|---|
| Tayin (susuz bazda) | %99,5–100,5 |
| Su içeriği (K. Fischer) | %7,5–9,0 (teorik: %8,57) |
| Diğer tüm testler | Anhidrat ile aynı |
6. Üretim Yöntemleri
6.1 Fermantasyon Prosesi (Endüstriyel Standart – Üretimin >%90'ı)
Mikroorganizma: Aspergillus niger (küf)
Substrat: Karbonhidrat kaynakları (mısır şurubu, melas, şeker kamışı melası, şeker pancarı melası, nişasta hidrolizatı)
Proses:
-
Substrat sterilize edilir ve Aspergillus niger sporları ile aşılanır
-
28–32°C'de 5–14 gün fermantasyon
-
pH 3–4'te tutulur (sitrik asit üretimini optimize eder, diğer asitleri inhibe eder)
-
Sitrik asit, kalsiyum sitrat olarak çöker
-
Kalsiyum sitrat sülfürik asit ile işlenir → sitrik asit + kalsiyum sülfat (alçı)
-
Saflaştırma → kristallendirme → kurutma
Tipik verim: Tüketilen şekere göre %70–90
6.2 Narenciye Meyvelerinden Ekstraksiyon (Küçük – üretimin %5'inden az)
-
Limon, misket limonu, portakal, greyfurt suları %5–8 sitrik asit içerir
-
Kireç çöktürmesi → sülfürik asit işlemi ile ekstraksiyon
6.3 Anhidrat vs. Monohidrat Kristallendirmesi
| Koşul | Ürün |
|---|---|
| 36,5°C'nin altında kristallendirme | Monohidrat (C₆H₈O₇·H₂O) |
| 36,5°C'nin üzerinde kristallendirme | Anhidrat (C₆H₈O₇) |
7. Etki Mekanizması
7.1 Asitlik Düzenlemesi (pH Kontrolü)
-
Çözeltide H⁺ iyonları verir → pH'ı düşürür
-
Zayıf asit (pKa 3,13) asidik aralıkta tampon kapasitesi sağlar (pH 2,5–5,5)
7.2 Şelasyon (Sekestrasyon)
Sitrik asit, metal iyonlarını üç karboksil grubu ve bir hidroksil grubu ile bağlar:
Ca²⁺ + C₆H₅O₇³⁻ → [Ca(C₆H₅O₇)]⁻ (çözünür kompleks)
Etkisi: Metal iyonu çökelmesini, kireç oluşumunu ve metal katalizli oksidasyonu önler.
7.3 Antioksidan Sinerjist
-
Oksidasyon reaksiyonlarını katalizleyen metal iyonlarını (Fe, Cu) şelatlar
-
Birincil antioksidanların (örn. BHA, BHT, tokoferoller) etkinliğini artırır
8. Endüstriyel Uygulamalar
8.1 Gıda ve İçecek Endüstrisi (En Büyük Uygulama – Tüketimin ~%50'si)
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Meşrubatlar (kola, limonata, meyve içecekleri) | Asitlendirici, lezzet artırıcı, pH düzenleyici | %0,1–0,5 |
| Reçeller, jöleler, meyve konserveleri | pH düzenleyici (pektin jelleşmesi), antioksidan | %0,1–1,0 |
| Konserve meyve ve sebzeler | pH düzenleyici (esmerleşmeyi önler), şelatlayıcı | %0,1–0,5 |
| Şekerlemeler (şekerler, sakızlar) | Asitlendirici, lezzet artırıcı | %0,5–2,0 |
| Şarap ve meyve suyu | Asitlendirici, pH düzenleyici, stabilize edici | %0,1–0,5 |
| Süt ürünleri (peynir, dondurma) | Emülgatör, pH düzenleyici | %0,1–0,5 |
| Et ürünleri (işlenmiş etler) | Antioksidan sinerjist, renk stabilize edici | %0,1–0,5 |
| Yağlar ve katı yağlar | Antioksidan sinerjist | %0,01–0,1 |
| Kabartma tozları | Asit bileşeni (bikarbonat ile) | Kabartma tozunun %10–30'u |
Gıda katkı maddesi durumu: E330 – GRAS (FDA), dünya çapında izin verilmiştir
8.2 Farmasötik Uygulamalar
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Efervesan tabletler (vitaminler, ağrı kesiciler) | Asit bileşeni (bikarbonat ile reaksiyona girerek CO₂ üretir) | %10–50 |
| Şuruplar ve sıvılar | pH düzenleyici, lezzet artırıcı | %0,1–2 |
| Antikoagülan (kan toplama tüpleri) | Kalsiyumu şelatlar (pıhtılaşmayı önler) | 0,01–0,1 M |
| Tablet yardımcı maddesi (granülasyon yardımcısı) | Bağlayıcı, dağıtıcı | %1–10 |
| Demir takviyeleri | Antioksidan, stabilize edici | %0,1–1,0 |
| Antiasit formülasyonları | pH düzenleyici | %0,5–5 |
8.3 Kozmetik ve Kişisel Bakım
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Cilt bakımı (eksfoliyanlar, peelingler) | Eksfoliyan, pH düzenleyici (AHA'lar) | %5–30 (peeling); %0,5–2 (günlük ürünler) |
| Şampuanlar ve saç kremleri | pH düzenleyici, şelatlayıcı | %0,1–1,0 |
| Sabunlar (sıvı ve kalıp) | Şelatlayıcı (sabun köpüğünü önler), pH düzenleyici | %0,1–1,0 |
| Saç boyaları ve ağartıcılar | pH düzenleyici | %1–5 |
| Banyo bombaları | Asit bileşeni (bikarbonat ile) | %10–30 |
| El dezenfektanları | pH düzenleyici, hafif koruyucu güçlendirici | %0,1–1,0 |
8.4 Endüstriyel Temizlik ve Deterjanlar
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Konsantrasyon |
|---|---|---|
| Kireç sökücüler (kahve makineleri, su ısıtıcıları, bulaşık makineleri) | Kalsiyum karbonat kirecini çözer | %5–20 |
| Çamaşır deterjanları | Şelatlayıcı, su yumuşatıcı, builder | %1–10 |
| Bulaşık deterjanları | Şelatlayıcı, su yumuşatıcı, cam koruyucu | %1–5 |
| Metal temizleyiciler (pas giderme) | Fe³⁺'yi şelatlayarak çözünür kompleks oluşturur | %5–15 |
| Beton temizleyiciler | Çiçeklenmeyi (kalsiyum tuzları) çözer | %5–20 |
| Süt ve bira endüstrisi temizliği (CIP) | Şelatlayıcı, kireç giderici | %0,5–2 |
8.5 Su Arıtma
| Uygulama | Fonksiyonu | Tipik Dozaj |
|---|---|---|
| Kazan suyu arıtma | Şelatlayıcı (kireç oluşumunu önler) | 1–50 mg/L |
| Soğutma suyu arıtma | Kireç inhibitörü, korozyon kontrolü | 1–20 mg/L |
| Ağır metal giderimi | Şelasyon → çözünür kompleksler | Değişken |
8.6 Kimya Endüstrisi
| Uygulama | Ürün |
|---|---|
| Sitrat tuzları üretimi | Sodyum sitrat, potasyum sitrat, kalsiyum sitrat, ferrik sitrat vb. |
| Sitrat esterleri (plastikleştiriciler) | Tribütil sitrat (TBC), trietil sitrat (TEC), asetil tribütil sitrat (ATBC) |
| Biyobozunur polimerler | Polisitrat polimerleri |
| İnce kimya sentezi | Organik sentez için ara madde |
8.7 Tarım
| Uygulama | Fonksiyonu |
|---|---|
| Gübre şelatlayıcısı | Bitki alımı için mikro besinleri (Fe, Zn, Mn, Cu) şelatlar |
| Toprak pH düzeltmesi | Asit seven bitkiler için toprak pH'ını düşürür |
9. Toksikoloji ve Güvenlik
9.1 Akut Toksisite
| Parametre | Değer | Sınıflandırma |
|---|---|---|
| Oral LD₅₀ (sıçan) | 3.000–5.400 mg/kg (düşük toksisite) | Sınıflandırılmamış |
| Dermal LD₅₀ (tavşan) | >2.000 mg/kg | Sınıflandırılmamış |
| İnhalasyon LC₅₀ | Belirlenmemiştir (toz tahriş edici olabilir) | Sınıflandırılmamış |
| Cilt tahrişi | Hafif tahriş edici (konsantre çözeltiler) | Sınıflandırılmamış |
| Göz tahrişi | Orta ila şiddetli tahriş edici (konsantre çözeltiler) | Göz Tahrişi 2 |
| Cilt hassasiyeti | Hassaslaştırıcı değildir | Sınıflandırılmamış |
9.2 GHS Sınıflandırması (Konsantre katı/toz)
| Sınıflandırma | Kategori |
|---|---|
| Sinyal kelimesi | Uyarı |
| Zararlılık ifadeleri | H319 – Ciddi göz tahrişine neden olur |
| Önlem ifadeleri | P264, P280, P305+P351+P338, P337+P313 |
9.3 NFPA Derecelendirmesi
| Sağlık | Alevlenirlik | Reaktivite |
|---|---|---|
| 1 | 0 | 0 |
9.4 Mesleki Maruziyet Limitleri
| Kurum | Limit | Tip |
|---|---|---|
| OSHA PEL | 15 mg/m³ (toplam toz), 5 mg/m³ (solunabilir) | TWA (8 saat) |
| ACGIH TLV | Belirlenmemiştir | — |
10. Güvenlik Önlemleri ve Kişisel Koruyucu Ekipman (KKE)
-
Tehlikeler:
-
Düşük akut toksisite
-
Toz göz ve solunum yolu tahrişine neden olabilir
-
Hafif yanıcı (yüksek konsantrasyonlarda toz patlaması mümkündür)
-
Higroskopiktir (nem emer – monohidrat daha az)
-
-
KKE (önerilen – endüstriyel taşıma için):
-
Koruyucu gözlük (EN 166) veya kimyasal gözlük – zorunludur
-
Toz maskesi (FFP2/N95) – tozlu işlemler için
-
Kimyasal dayanımlı eldivenler (nitril – konsantre çözeltiler için)
-
Koruyucu giysi (toz koruması)
-
-
Mühendislik kontrolleri:
-
Toz kontrolü için yerel egzoz havalandırması (LEV)
-
Göz yıkama istasyonları
-
-
İlk yardım:
-
Göz teması: En az 15 dakika su ile hemen durulayın; kontakt lensleri çıkarın; tahriş devam ederse tıbbi yardım alın
-
Cilt teması: Sabun ve su ile yıkayın
-
Soluma: Temiz havaya çıkarın
-
Yutma: Ağzı çalkalayın; su için (düşük toksisite)
-
11. Çevresel Akıbet
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Biyobozunabilirlik | Kolay biyobozunur (OECD 301) – 28 günde %90–100 |
| Sucul toksisite (balık, LC₅₀, 96 saat) | 1.000–3.000 mg/L (düşük toksisite) |
| Daphnia magna (EC₅₀, 48 saat) | 500–2.000 mg/L |
| Algal toksisite (EC₅₀, 72 saat) | 100–500 mg/L |
| Biyobirikim | Çok düşük (log P = -1,64) |
| Toprakta hareketlilik | Yüksek (yüksek su çözünürlüğü) |
| WGK Almanya | 1 (su için düşük tehlike) |
| Bertaraf yöntemi | Yakma veya düzenli depolama (tehlikesiz atık) |
12. Depolama ve Raf Ömrü
12.1 Depolama Koşulları
| Parametre | Gereksinim |
|---|---|
| Depolama sıcaklığı | 5–30°C (oda sıcaklığı) |
| Kap | Orijinal kabında sıkıca kapalı tutun (HDPE, PP, astarlı kağıt torbalar) |
| Korunması gerekenler | Nem (higroskopik – anhidrat monohidrattan daha fazla), güçlü oksitleyici ajanlar |
| Ortam | Serin, kuru, iyi havalandırılmış alan |
| Uyumsuz maddeler | Güçlü oksitleyici ajanlar, güçlü bazlar, alkali metal karbonatlar/bikarbonatlar (CO₂ salınımı) |
12.2 Raf Ömrü
| Parametre | Anhidrat | Monohidrat |
|---|---|---|
| Raf ömrü (uygun depolamada) | 24–36 ay | 24–36 ay |
| Bozunma göstergeleri | Topaklanma (nem emilimi), renk bozulması (sarılaşma) | Çiçeklenme (kristal suyu kaybı – yüzeyde beyaz toz) |
13. Taşımacılık Bilgileri
| Düzenleme | Sınıflandırma |
|---|---|
| UN Numarası | Düzenlenmemiştir (tehlikesiz) |
| ADR/RID | Tehlikeli mal olarak sınıflandırılmamıştır |
| IMDG | Düzenlemeye tabi değildir |
| IATA | Düzenlemeye tabi değildir |
| Uygun sevkiyat adı | Sitrik asit (tehlikesiz) |
14. Eşanlamlılar ve Yaygın İsimler
-
Türkçe: Sitrik Asit, Sitrik Asit Anhidrat, Sitrik Asit Monohidrat
-
İngilizce: Citric Acid, Anhydrous Citric Acid, Citric Acid Monohydrate
-
Diğer isimler: 2-Hidroksipropan-1,2,3-trikarboksilik asit, β-Hidroksitrikarballik Asit, 3-Karboksi-3-hidroksipentan-1,5-dioik asit
-
Fransızca: Acide citrique
-
Almanca: Citronensäure
-
İspanyolca: Ácido cítrico
15. Düzenleyici Durum
| Düzenleme | Durum |
|---|---|
| REACH (AB) | Kayıtlı (EC 201-069-1) |
| TSCA (ABD) | Listelenmiştir |
| FDA | GRAS – gıda katkı maddesi (E330) – 21 CFR § 184.1033 |
| EFSA | Gıda katkı maddesi olarak izin verilmiştir (E330) |
| USP / Ph. Eur. / BP / FCC | Farmasötik ve gıda kullanımı için monograf |
| EPA | Kısıtlanmamıştır |
16. Neden Sitrik Asit Tercih Edilmelidir?
| Avantaj | Açıklama |
|---|---|
| Doğal kaynak | Yenilenebilir karbonhidrat kaynaklarından (mısır, melas) fermantasyon yoluyla üretilir |
| Toksik değildir ve güvenlidir | GRAS durumu; gıda, farmasötik ve kozmetik ürünlerde yaygın olarak kullanılır |
| Biyobozunur | Kolay biyobozunur – çevre dostu |
| Mükemmel şelatlayıcı ajan | Ca²⁺, Fe³⁺, Cu²⁺, Mg²⁺ ile kararlı kompleksler oluşturur – etkili su yumuşatıcı, kireç sökücü |
| Çok yönlü asitlendirici | Ekşi tat, pH kontrolü, tamponlama kapasitesi sağlar |
| Antioksidan sinerjist | Oksidasyonu katalizleyen metal iyonlarını şelatlar – yağların ve katı yağların raf ömrünü uzatır |
| Kolay çözünür | Yüksek su çözünürlüğü (20°C'de 70 g/100 mL) |
| İki form mevcuttur | Anhidrat (daha hızlı çözünür) ve monohidrat (daha büyük kristaller, daha az topaklanma) |
| Farmasötik uygulamalar | Efervesan tabletler, antikoagülan, yardımcı madde |
| Temizlik uygulamaları | Mükemmel kireç sökücü (kalsiyum karbonat kirecini temizler) |
Sınırlamalar:
-
Higroskopiktir (anhidrat monohidrattan daha fazla) – nem emer; hava geçirmez depolama gerektirir
-
Yüksek sıcaklıklarda bozunur (>175°C) – sınırlı termal kararlılık
-
Göz tahrişine neden olabilir (konsantre toz/çözeltiler) – KKE gerektirir (gözlük)
-
Konsantre çözeltilerde metaller için hafif aşındırıcıdır (asitlik nedeniyle)
17. Karşılaştırma: Anhidrat vs. Monohidrat Sitrik Asit
| Özellik | Anhidrat (C₆H₈O₇) | Monohidrat (C₆H₈O₇·H₂O) |
|---|---|---|
| CAS Numarası | 77-92-9 | 5949-29-1 |
| Moleküler ağırlık | 192,12 g/mol | 210,14 g/mol |
| Su içeriği | ≤ %0,5 | %7,5–9,0 (%8,57 teorik) |
| Kristallendirme sıcaklığı | >36,5°C | <36,5°C |
| Yoğunluk (20°C) | 1,665 g/cm³ | 1,542 g/cm³ |
| Erime noktası | 153–159°C | 100°C (su kaybeder) |
| Higroskopiklik | Daha yüksek | Daha düşük (nemli havada daha kararlı) |
| Topaklanma eğilimi | Daha yüksek | Daha düşük |
| Çözünme hızı | Daha hızlı | Biraz daha yavaş |
| Tipik uygulamalar | Farmasötikler, efervesan tabletler, kimyasal sentez | Gıda, içecekler, deterjanlar, genel amaç |
| Maliyet | Biraz daha yüksek (daha az su ağırlığı) | Biraz daha düşük (su ağırlığı içerir) |
18. Sitrik Asitten Türetilen Sitrat Tuzları
| Tuz | Formül | Birincil Uygulama |
|---|---|---|
| Sodyum sitrat (trisodyum sitrat) | Na₃C₆H₅O₇ | Tampon, emülgatör, antikoagülan |
| Potasyum sitrat | K₃C₆H₅O₇ | İdrar alkalinleştirici, tampon |
| Kalsiyum sitrat | Ca₃(C₆H₅O₇)₂ | Kalsiyum takviyesi |
| Ferrik sitrat | FeC₆H₅O₇ | Demir takviyesi, besin |
| Çinko sitrat | Zn₃(C₆H₅O₇)₂ | Çinko takviyesi |
| Magnezyum sitrat | Mg₃(C₆H₅O₇)₂ | Magnezyum takviyesi, laksatif |
| Trietil sitrat (TEC) | (C₂H₅)₃C₆H₅O₇ | Plastikleştirici |
| Tribütil sitrat (TBC) | (C₄H₉)₃C₆H₅O₇ | Plastikleştirici |
| Asetil tribütil sitrat (ATBC) | Asetil-(C₄H₉)₃C₆H₅O₇ | Plastikleştirici (ftalatsız) |
19. Sık Sorulan Sorular (SSS)
S1: Sitrik asit anhidrat ile monohidrat arasındaki fark nedir?
C1: Anhidrat sitrik asit kristal suyu içermez; monohidrat bir molekül su içerir (%8,57 su). Monohidrat nemli koşullarda daha kararlıdır (daha az topaklanma), anhidrat ise daha hızlı çözünür ve ağırlık başına daha yüksek konsantrasyona sahiptir.
S2: Sitrik asit yemek için güvenli midir?
C2: Evet, gıda sınıfı sitrik asit (E330), FDA ve EFSA tarafından GRAS (Genel Olarak Güvenli Kabul Edilir) olarak belirlenmiştir. Narenciye meyvelerinde doğal olarak bulunur ve sayısız üründe gıda katkı maddesi olarak kullanılır.
S3: Sitrik asit vegan mıdır?
C3: Evet, ticari olarak üretilen sitrik asit, karbonhidratların Aspergillus niger (küf) ile fermantasyonu yoluyla yapılır. Vegandır ve vejetaryen dostudur.
S4: Sitrik asit pası temizler mi?
C4: Evet, sitrik asit Fe³⁺ iyonlarını şelatlayarak çözünür demir sitrat kompleksleri oluşturur. Metal yüzeylerden pası temizlemek için etkilidir (%5–15 çözelti önerilir).
S5: Sitrik asit kahve makinelerini neden temizler?
C5: Sitrik asit, kahve makinelerinde biriken kalsiyum karbonat kirecini (kireçtaşı) çözer: CaCO₃ + H₃C₆H₅O₇ → CaC₆H₅O₇⁻ + H₂O + CO₂↑. Çözünür kalsiyum sitrat kompleksi daha sonra durulanarak uzaklaştırılır.
S6: Sitrik asit C vitamini (askorbik asit) ile aynı şey midir?
C6: Hayır. Sitrik asit (C₆H₈O₇), askorbik asitten (C₆H₈O₆, C vitamini) farklı bir bileşiktir. Her ikisi de organik asitlerdir, ancak farklı kimyasal yapılara ve biyolojik işlevlere sahiptirler.
20. Özet Tablo – Tek Bakışta Temel Spesifikasyonlar
| Parametre | Anhidrat | Monohidrat |
|---|---|---|
| CAS Numarası | 77-92-9 | 5949-29-1 |
| Moleküler Formül | C₆H₈O₇ | C₆H₈O₇·H₂O |
| Moleküler Ağırlık | 192,12 g/mol | 210,14 g/mol |
| Görünüm | Beyaz kristal toz | Beyaz kristal toz |
| Yoğunluk (20°C) | 1,665 g/cm³ | 1,542 g/cm³ |
| Erime Noktası | 153–159°C | 100°C (dehidrate olur) |
| pH (%1 çözelti) | 2,1–2,3 | 2,1–2,3 |
| Suda Çözünürlük (20°C) | 70 g/100 mL | 70 g/100 mL (susuz bazda) |
| Su İçeriği | ≤ %0,5 | %7,5–9,0 |
| Tayin (susuz bazda) | %99,5–100,5 | %99,5–100,5 |
| E Numarası | E330 | E330 |
| Birincil Uygulamalar | Farmasötikler, efervesan tabletler, kimyasal sentez | Gıda, içecekler, deterjanlar, temizlik, su arıtma |
| GHS Sinyal Kelimesi | Uyarı | Uyarı |
| Zararlılık İfadeleri | H319 (Ciddi göz tahrişine neden olur) | H319 |
| Biyobozunabilirlik | Kolay biyobozunur | Kolay biyobozunur |
| Raf Ömrü | 24–36 ay | 24–36 ay |
Bu TDS, ISO 11014-1 formatına uygun olarak hazırlanmış olup, gıda teknologları, farmasötik bilimciler, kozmetik formülatörleri, kimya mühendisleri, temizlik ürünü üreticileri ve satın alma profesyonelleri için tasarlanmıştır. Analiz Sertifikaları (CoA), Güvenlik Bilgi Formları (SDS) ve numune validasyon raporları talep üzerine temin edilebilir.
