İş inovasyonunu en üst düzeye çıkararak iş potansiyelinizi ortaya çıkarıyoruz.
Eposta GönderTributil Fosfat, Tributyl Phosphate, TBP, 126-73-8 , 20046-30-4
TRIBÜTİL FOSFAT (TBP)
Tribütil Fosfat / Tri-n-bütil Fosfat / Fosforik Asit Tribütil Esteri / TBP
CAS Numaraları: 126-73-8, 20046-30-4
EC Numarası: 204-800-2
1. KİMLİK BİLGİLERİ
| Özellik | Bilgi |
|---|---|
| Kimyasal Adı | Tribütil Fosfat |
| Diğer İsimleri | Tri-n-bütil Fosfat, Fosforik Asit Tribütil Esteri, TBP, Tributil Fosfat |
| Kimyasal Formülü | C₁₂H₂₇O₄P |
| Yapısı | (CH₃CH₂CH₂CH₂O)₃PO |
| Molekül Ağırlığı | 266.32 g/mol |
| CAS Numaraları | 126-73-8, 20046-30-4 |
| EC Numarası (EINECS) | 204-800-2 |
| Görünüm | Renksiz, kokusuz sıvı |
| Fiziksel Hali | Sıvı |
2. FİZİKSEL ÖZELLİKLER
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Fiziksel Hali (20°C) | Sıvı |
| Görünüm | Renksiz, kokusuz sıvı |
| Koku | Kokusuz veya çok hafif |
| Kimyasal Formül | C₁₂H₂₇O₄P |
| Molekül Ağırlığı | 266.32 g/mol |
| Yoğunluk (20°C) | 0.976 g/cm³ |
| Yoğunluk (25°C) | 0.973 - 0.978 g/cm³ |
| Erime Noktası | -79°C |
| Kaynama Noktası | 289°C |
| Parlama Noktası | 146°C (294°F) (kapalı kap) |
| Kendiliğinden Tutuşma Sıcaklığı | >300°C |
| Buhar Basıncı (20°C) | 0.001 mmHg (çok düşük) |
| Buhar Yoğunluğu (hava=1) | 9.2 |
| Suda Çözünürlük (25°C) | ~0.6 g/L (600 mg/L, düşük) |
| Organik Çözücülerde Çözünürlük | Alkoller, ketonlar, eterler, aromatik hidrokarbonlar, klorlu çözücülerle karışabilir |
| pH (sulu ekstrakt) | ~7 (nötr) |
| Viskozite (25°C) | 3.5 - 4.0 mPa·s |
| Kırılma İndisi (n20/D) | 1.424 - 1.425 |
| Dielektrik Sabiti | ~8.0 |
| Yüzey Gerilimi (25°C) | 27.8 mN/m |
| Buharlaşma Isısı | ~80 kJ/mol |
| Spesifik Isı (25°C) | ~2.0 J/g·K |
| Termal İletkenlik | ~0.15 W/m·K |
3. KİMYASAL ÖZELLİKLER
| Özellik | Bilgi |
|---|---|
| Kimyasal Formül | C₁₂H₂₇O₄P |
| Molekül Ağırlığı | 266.32 g/mol |
| Kimyasal Sınıf | Organofosfat esteri (Trialkil fosfat) |
| Fonksiyonel Grup | Fosfat esteri (P=O ve üç bütoksi grubu) |
| Yapı | (C₄H₉O)₃P=O |
| Kararlılık | Normal koşullar altında stabildir |
| Hidroliz | Suda yavaş hidroliz; asidik veya bazik koşullarda daha hızlı |
| Termal Bozunma | >200°C'de bozunarak toksik fosfor oksitleri (POx) üretir |
| Kimyasal Direnç | Seyreltik asitlere ve bazlara dayanıklıdır |
| Kompleksleşme | Metal iyonları (özellikle aktinitler) için güçlü kompleksleştirici madde |
| Geçimsiz Maddeler | Kuvvetli oksitleyiciler, kuvvetli bazlar, reaktif metaller, kuvvetli asitler (yüksek sıcaklıkta) |
Genel Yapı:
O
||
(C₄H₉O) - P - (OC₄H₉)
|
(OC₄H₉)
Hidroliz Reaksiyonu:
(C₄H₉O)₃P=O + H₂O —[H⁺/OH⁻]—> (C₄H₉O)₂P=O(OH) + C₄H₉OH (Dibütil fosfat)
(C₄H₉O)₂P=O(OH) + H₂O —[H⁺/OH⁻]—> (C₄H₉O)P=O(OH)₂ + C₄H₉OH (Monobütil fosfat)
(C₄H₉O)P=O(OH)₂ + H₂O —[H⁺/OH⁻]—> H₃PO₄ + C₄H₉OH (Fosforik asit)
Metal Kompleksleşmesi (Uranyum - PUREX Prosesi):
UO₂²⁺ (uranil iyonu) + 2 (C₄H₉O)₃P=O → [UO₂((C₄H₉O)₃P=O)₂]²⁺
4. ÜRETİM PROSESİ
| Yöntem | Açıklama |
|---|---|
| Esterleşme (Endüstriyel Standart) | Fosfor oksiklorür (POCl₃) + Bütanol → Tribütil fosfat + HCl |
| Reaksiyon Koşulları | Kontrollü sıcaklık, fazla bütanol, HCl nötralizasyonu için baz |
| Saflaştırma | Düşük basınçta distilasyon, yıkama, kurutma |
| Verim | >%90 |
Reaksiyon Denklemi:
POCl₃ + 3 C₄H₉OH —[Baz]—> (C₄H₉O)₃P=O + 3 HCl
Alternatif Üretim Yöntemleri:
| Yöntem | Açıklama |
|---|---|
| Direkt Esterleşme | Fosforik asit + Bütanol (katalizör ile) |
| Transesterleşme | Trialkil fosfat + Bütanol |
5. MEVCUT FORMLAR VE SPESİFİKASYONLAR
| Form | Saflık | Açıklama | Uygulamalar |
|---|---|---|---|
| Teknik Kalite | ≥%99.0 | Renksiz sıvı | Endüstriyel çözücü, plastikleştirici, ekstraksiyon |
| Yüksek Saflık | ≥%99.5 | Renksiz sıvı | Nükleer yakıt işleme, farmasötik |
| Ekstraksiyon Kalitesi | ≥%99.0 | Renksiz sıvı | PUREX prosesi, metal ekstraksiyonu |
Tipik Spesifikasyonlar (Teknik Kalite):
| Parametre | Spesifikasyon | Test Metodu |
|---|---|---|
| Tayin (C₁₂H₂₇O₄P) | ≥%99.0 | GC |
| Görünüm | Renksiz berrak sıvı | Görsel |
| Koku | Kokusuz veya çok hafif | Organoleptik |
| Yoğunluk (20°C) | 0.973 - 0.978 g/cm³ | ASTM D4052 |
| Kırılma İndisi (n20/D) | 1.423 - 1.425 | Refraktometre |
| Su İçeriği | ≤%0.1 | Karl Fischer |
| Asitlik (H₃PO₄ olarak) | ≤%0.05 | Titrasyon |
| Renk (APHA) | ≤20 | ASTM D1209 |
| Viskozite (25°C) | 3.5 - 4.0 mPa·s | ASTM D445 |
| Parlama Noktası | ≥146°C | ASTM D93 |
| Buharlaşma Kalıntısı | ≤%0.01 | Gravimetrik |
| Dibütil Fosfat (DBP) | ≤%0.5 | GC |
| Monobütil Fosfat (MBP) | ≤%0.1 | GC |
| Klorürler (Cl) | ≤%0.01 | Kolorimetrik |
6. KULLANIM ALANLARI
6.1. Nükleer Endüstri (Çözücü Ekstraksiyonu – PUREX Prosesi) – En Büyük Kullanım
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Uranyum Ekstraksiyonu | Nitrik asit çözeltilerinden uranyum ekstraksiyonu |
| Plütonyum Ekstraksiyonu | Uranyum ile birlikte ekstraksiyon |
| Toryum Ekstraksiyonu | Nükleer yakıt çözeltilerinden ekstraksiyon |
| Aktinit Ayrımı | Aktinit elementlerinin kromatografik ayrımı |
| Nükleer Yakıt Yeniden İşleme | PUREX (Plütonyum Uranyum Redüksiyon Ekstraksiyonu) prosesi |
| Kullanılmış Nükleer Yakıt İşleme | Fisil malzemelerin geri kazanımı |
PUREX Prosesi Detayları:
-
TBP konsantrasyonu: %15-40 (tipik olarak %30 TBP, kerosen veya dodekan içinde)
-
Ekstraksiyon ortamı: Nitrik asit çözeltisi
-
Kompleksleşme: UO₂(NO₃)₂ + 2 TBP → UO₂(NO₃)₂·2TBP
6.2. Plastikleştirici Endüstrisi
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Selüloz Esterleri | Nitroselüloz, selüloz asetat için plastikleştirici |
| Vinil Reçineler | PVC ve diğer vinil polimerler için plastikleştirici |
| Plastikler | Esneklik ve işlenebilirliği artırır |
| Kauçuk | Sentetik ve doğal kauçuk için plastikleştirici |
| Yapıştırıcılar | Esnekliği artırır, kırılganlığı azaltır |
6.3. Fonksiyonel Akışkanlar
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Uçak Hidrolik Sıvıları | Yangına dayanıklı hidrolik sıvı bileşeni |
| Fren Sıvıları | Özel fren sıvılarında bileşen |
| Yağlayıcı Katkı Maddeleri | Aşınma önleyici, ekstrem basınç katkısı |
| Isı Değişim Sıvıları | Isı değişim ortamı (yüksek termal kararlılık) |
| Transformatör Yağları | Dielektrik sıvı bileşeni |
6.4. Alev Geciktiriciler
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Tekstil | Kumaşlar için alev geciktirici işlem |
| Plastikler | Polimerlerin yanıcılığını azaltır |
| PVC Bileşikleri | Alev geciktirici plastikleştirici |
| Poliüretan Köpükler | Alev geciktirici katkı |
| Mühendislik Plastikleri | Yangın yayılımını azaltır |
6.5. Çözücü ve İşleme Yardımcıları
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Mürekkepler | Baskı mürekkepleri için çözücü |
| Sentetik Reçineler | Çözücü ve işleme yardımcısı |
| Yapıştırıcılar | Kontrplak yapıştırıcıları ve laminasyon yapıştırıcıları için çözücü |
| Pigment Öğütme | Pigment dağılımına yardımcı olur |
| Boya Sökücüler | Endüstriyel boya sökücülerde bileşen |
6.6. Köpük Kesici (Antifoam Ajan)
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Deterjan Çözeltileri | Sıvı deterjanlarda köpük bastırma |
| Emülsiyonlar | Emülsiyon sistemlerinde köpük oluşumunu önler |
| Boyalar | Su bazlı boyalarda köpük kesici |
| Antifriz Çözeltileri | Soğutma sistemi sıvılarında köpük kontrolü |
| Endüstriyel Prosesler | Genel köpük kontrolü |
| Tekstil İşleme | Boyama ve apre işlemlerinde köpük bastırma |
6.7. Metal Ekstraksiyonu ve Hidrometalurji
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Nadir Toprak Elementleri Ekstraksiyonu | Nadir toprak elementlerinin ayrıştırılması |
| Baz Metal Ekstraksiyonu | Liç çözeltilerinden kobalt, nikel, çinko ekstraksiyonu |
| Lityum Ekstraksiyonu | Tuzlu sulardan lityum geri kazanımı |
| Fosforik Asit Saflaştırma | Safsızlıkların çözücü ekstraksiyonu ile giderilmesi |
6.8. Tekstil Endüstrisi
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Merserizasyon | Merserizasyon sırasında ıslatma özelliklerini iyileştirir |
| Boyama Yardımcısı | Düzgün dağıtım maddesi ve dağıtıcı |
| Alev Geciktirici İşlem | Kumaş yanıcılığını azaltır |
6.9. Kimya Endüstrisi
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Hidrojen Peroksit Ekstraksiyonu | Hidrojen peroksit saflaştırması |
| Organik Sentez | Çözücü ve reaktif |
| Katalizör Taşıyıcı | Homojen katalizörler için destek |
6.10. Diğer Uygulamalar
| Uygulama | Fonksiyon |
|---|---|
| Fotoğraf Kimyasalları | Çözücü ve işleme yardımcısı |
| Tarım Kimyasalları | Pestisit formülasyonları için çözücü |
| Yapı Malzemeleri | Özel yapı malzemelerinde bileşen |
| Mürekkepler/Tonerler | Renklendirici ürünler, tonerler, baskı mürekkepleri |
| Yüzey Kaplamaları | Düzleştirici ve akış düzenleyici |
7. PUREX PROSESİ DETAYLARI
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Proses Adı | Plütonyum Uranyum Redüksiyon Ekstraksiyonu (PUREX) |
| TBP Konsantrasyonu | %15-40 (tipik olarak %30 TBP) |
| Seyreltici | Kerosen, dodekan veya diğer alifatik hidrokarbonlar |
| Ekstraksiyon Ortamı | Nitrik asit (2-4 M) |
| Uranyum Kompleksi | UO₂(NO₃)₂·2TBP |
| Plütonyum Kompleksi | Pu(NO₃)₄·2TBP (Pu(IV)) |
| Geri Ekstraksiyon Ajanı | Seyreltik nitrik asit veya indirgeyici maddeler |
Ekstraksiyon Kimyası:
| Metal İyonu | Ekstraksiyon Reaksiyonu | Dağılım Katsayısı |
|---|---|---|
| U(VI) | UO₂²⁺ + 2NO₃⁻ + 2TBP → UO₂(NO₃)₂·2TBP | Yüksek (40-50) |
| Pu(IV) | Pu⁴⁺ + 4NO₃⁻ + 2TBP → Pu(NO₃)₄·2TBP | Yüksek (30-40) |
| Th(IV) | Th⁴⁺ + 4NO₃⁻ + 2TBP → Th(NO₃)₄·2TBP | Orta (10-20) |
| Pu(III) | Pu³⁺ + 3NO₃⁻ + 3TBP → Pu(NO₃)₃·3TBP | Düşük (<1) |
Not: PUREX prosesi, kullanılmış nükleer yakıtın yeniden işlenmesi için kullanılarak plütonyum ve uranyum geri kazanımı sağlar.
8. TBP VS DİĞER FOSFAT ESTERLERİ
| Özellik | TBP (Tribütil Fosfat) | TIBP (Triizobütil Fosfat) | TOP (Trioktil Fosfat) | TEHP (Trietilheksil Fosfat) |
|---|---|---|---|---|
| Molekül Ağırlığı | 266.32 | 266.31 | 434.63 | 434.63 |
| Yoğunluk (20°C) | 0.976 | 0.965 | 0.925 | 0.925 |
| Kaynama Noktası | 289°C | ~205°C | >200°C | >200°C |
| Parlama Noktası | 146°C | 150°C | >200°C | >200°C |
| Viskozite | 3.5-4.0 | ~4.0 | ~12 | ~12 |
| Suda Çözünürlük | 0.6 g/L | 0.26 g/L | Çok düşük | Çok düşük |
| Birincil Kullanım | Nükleer ekstraksiyon, plastikleştirici | Tekstil yardımcıları, köpük kesici | Plastikleştirici, yağlayıcı | Plastikleştirici, yağlayıcı |
9. GÜVENLİK VE SAĞLIK BİLGİLERİ (GHS SINIFLANDIRMASI)
| Tehlike Sınıfı | Kategori |
|---|---|
| Cilt Tahrişi | Kategori 2 (H315) |
| Göz Tahrişi | Kategori 2 (H319) |
| Hedef Organ Toksisitesi (Tek maruziyet) | Kategori 3 (H335, H336) |
| Akut Toksisite (Oral) | Kategori 4 (H302) |
10. ZARARLILIK İFADELERİ (H-CODES)
| Kod | İfade |
|---|---|
| H302 | Yutulması halinde zararlıdır |
| H315 | Cilt tahrişine neden olur |
| H319 | Ciddi göz tahrişine neden olur |
| H335 | Solunum yolu tahrişine neden olabilir |
| H336 | Uyuşukluğa veya baş dönmesine neden olabilir |
11. GÜVENLİK İFADELERİ (P-CODES)
| Kod | İfade |
|---|---|
| P261 | Buğuyu/buharı/spreyi solumaktan kaçının |
| P264 | Kullandıktan sonra elleri iyice yıkayın |
| P271 | Sadece dışarıda veya iyi havalandırılmış bir alanda kullanın |
| P280 | Koruyucu eldiven, koruyucu giysi, göz koruması, yüz koruması kullanın |
| P301+P312 | YUTULDUĞUNDA: Kendinizi iyi hissetmiyorsanız ZEHİR MERKEZİ veya doktor arayın |
| P302+P352 | CİLT İLE TEMASINDA: Bol su ile yıkayın |
| P304+P340 | SOLUNDUĞUNDA: Kişiyi temiz havaya çıkarın ve solunum için rahat bir pozisyonda tutun |
| P305+P351+P338 | GÖZ İLE TEMASINDA: Su ile birkaç dakika dikkatlice durulayın. Varsa kontakt lensleri çıkarın ve durulamaya devam edin |
| P312 | Kendinizi iyi hissetmiyorsanız ZEHİR MERKEZİ veya doktor arayın |
| P332+P313 | Cilt tahrişi oluşursa: Tıbbi yardım alın |
| P337+P313 | Göz tahrişi devam ederse: Tıbbi yardım alın |
| P403+P233 | İyi havalandırılmış bir yerde saklayın. Kabı sıkıca kapalı tutun |
| P405 | Kilitli olarak saklayın |
| P501 | İçeriğini/kabını yerel düzenlemelere göre bertaraf edin |
12. TOKSİKOLOJİK BİLGİLER
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Oral LD50 (sıçan) | ~1,200 - 3,000 mg/kg |
| Dermal LD50 (tavşan) | >2,000 mg/kg |
| Soluma LC50 (sıçan) | >0.5 mg/L (4 saat) |
| Cilt Tahrişi | Hafif ila orta tahriş edici |
| Göz Tahrişi | Hafif ila orta tahriş edici |
| Cilt Duyarlılaşması | Duyarlılaştırıcı değildir |
| Mutajenite | Negatif |
| Kanserojenite | Kanserojen olarak sınıflandırılmamıştır (IARC: Listelenmemiştir) |
| Üreme Toksisitesi | Sınıflandırılmamıştır |
Sağlık Etkileri:
| Maruziyet | Etki |
|---|---|
| Akut (Soluma) | Solunum yolu tahrişi, uyuşukluk, baş dönmesi (H335, H336) |
| Akut (Cilt Teması) | Kızarıklık, tahriş (H315) |
| Akut (Göz Teması) | Kızarıklık, sulanma, tahriş (H319) |
| Akut (Yutma) | Bulantı, kusma, gastrointestinal rahatsızlık (H302) |
| Kronik | Bilinen kronik etkisi yoktur (düşük toksisite) |
13. İLK YARDIM ÖNLEMLERİ
| Maruziyet Yolu | Yapılacak İşlem |
|---|---|
| Soluma | Temiz havaya çıkarın. Solunum zorluğu varsa oksijen verin. Belirtiler devam ederse tıbbi yardım alın. |
| Cilt Teması | Kirlenmiş giysileri çıkarın. Sabun ve bol su ile en az 15 dakika yıkayın. Tahriş devam ederse tıbbi yardım alın. |
| Göz Teması | Bol su ile en az 15 dakika hemen durulayın. Varsa kontakt lensleri çıkarın. Tahriş devam ederse tıbbi yardım alın. |
| Yutma | Kusturmayın. Ağzı çalkalayın. Su için. Büyük miktarda yutulduysa tıbbi yardım alın. |
14. YANGINLA MÜCADELE ÖNLEMLERİ
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Yangın Tehlikesi | Yanıcı sıvı (parlama noktası 146°C) |
| Söndürme Maddeleri | Su spreyi, CO₂, kuru kimyevi toz, alkole dayanıklı köpük |
| Özel Tehlikeler | Termal bozunma, toksik fosfor oksitleri (POx), karbon monoksit ve karbon dioksit üretir |
| Koruyucu Donanım | Basınçlı solunum cihazı (SCBA), tam koruyucu giysi |
15. ÇEVRESEL BİLGİLER
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Sucul Toksisite | Sucul organizmalar için orta toksisite |
| Biyobozunabilirlik | Kolay biyobozunur |
| Biyobirikim | Düşük ila orta potansiyel (Log P = 3.8) |
| Suda Hareketlilik | Düşük (0.6 g/L çözünürlük) |
| Atık Bertarafı | Yerel düzenlemelere göre bertaraf edin. Kontrollü yakma önerilir. |
16. DEPOLAMA VE KULLANIM
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| Depolama Koşulları | Serin (15-30°C), kuru, iyi havalandırılmış alan |
| Kap Gereksinimleri | Sıkıca kapalı kaplar (HDPE, paslanmaz çelik, cam) |
| Korunması Gerekenler | Isı, kuvvetli oksitleyiciler, kuvvetli bazlar, reaktif metaller |
| Raf Ömrü | 12-24 ay (açılmamış, uygun depolamada) |
| Higroskopiklik | Düşük ila orta |
| Geçimsiz Maddeler | Kuvvetli oksitleyiciler, kuvvetli bazlar, reaktif metaller, kuvvetli asitler |
| Ambalaj Seçenekleri | 25 kg varil, 200 kg varil, 1000 kg IBC, dökme konteyner |
Kullanım Notları:
-
İyi havalandırılmış alanlarda kullanın
-
Cilt ve göz temasından kaçının
-
Uygun KKD kullanın (nitril veya neopren eldiven, koruyucu gözlük)
-
Tutuşma kaynaklarından uzak tutun (yanıcıdır)
-
Çevreye salınımdan kaçının
17. TAŞIMA BİLGİLERİ
| Parametre | Bilgi |
|---|---|
| UN Numarası | Tehlikeli madde olarak sınıflandırılmamıştır (yanıcı sıvı olarak değerlendirilebilir) |
| Tehlike Sınıfı | Uygulanamaz |
| Ambalaj Grubu | Uygulanamaz |
| Doğru Taşıma Adı | Tribütil fosfat |
| Deniz Kirletici | Hayır |
| ADR/RID | Tehlikeli madde olarak sınıflandırılmamıştır |
Not: Bazı sınıflandırmalar, TBP'yi parlama noktası >140°C ile yanıcı sıvı olarak değerlendirebilir.
18. MEVZUAT BİLGİLERİ
| Bölge | Durum |
|---|---|
| AB | REACH kayıtlı; endüstriyel kullanım için onaylı |
| Türkiye (KKDİK) | Zorunlu uyum; kayıt gerektirir |
| ABD (TSCA) | Listelenmiştir |
| Kanada (DSL) | Listelenmiştir |
| Avustralya (AICS) | Listelenmiştir |
| Japonya (ENCS) | Listelenmiştir |
| Kore (KECL) | Listelenmiştir |
| Çin (IECSC) | Listelenmiştir |
Nükleer Düzenlemeler: Birçok ülkede nükleer düzenleyici kontrollere tabidir (nükleer yakıt yeniden işlemede kullanılır)
19. DİĞER İSİMLER VE EŞ ANLAMLILAR
| İsim |
|---|
| Tribütil Fosfat |
| Tri-n-bütil Fosfat |
| Fosforik Asit Tribütil Esteri |
| TBP |
| Tributil Fosfat |
| Bütil Fosfat (tris) |
| Tri-n-butoksifosfin Oksit |
Veritabanı Tanımlayıcıları:
| Veritabanı | Tanımlayıcı |
|---|---|
| CAS | 126-73-8, 20046-30-4 |
| EC | 204-800-2 |
| MDL | MFCD00009436 |
| PubChem CID | 31357 |
| RTECS | TC8225000 |
| Beilstein | 1710582 |
| Merck | 14,9635 |
20. ÖZET VE ÖNEMLİ UYARILAR
ÖZET:
Tribütil fosfat (TBP, C₁₂H₂₇O₄P, CAS 126-73-8), renksiz, kokusuz bir sıvıdır; 20°C'de yoğunluğu 0.976 g/cm³, kaynama noktası 289°C ve parlama noktası 146°C'dir. Fosfor oksiklorür (POCl₃) ve bütanolün esterleşmesiyle üretilen bir organofosfat esteridir (trialkil fosfat). TBP, nükleer yakıt yeniden işleme için PUREX prosesinde (Plütonyum Uranyum Redüksiyon Ekstraksiyonu) birincil ekstraktant olarak bilinir ve nitrik asit çözeltilerinden uranyum, plütonyum ve toryum ekstrakte eder (tipik olarak kerosen veya dodekan içinde %30 TBP). Diğer önemli uygulamalar arasında selüloz esterleri (nitroselüloz, selüloz asetat), vinil reçineler, plastikler ve kauçuk için plastikleştirici; fonksiyonel akışkanlar (uçak hidrolik sıvıları, fren sıvıları, yağlayıcı katkıları, ısı değişim sıvıları); tekstil ve plastikler için alev geciktiriciler; mürekkepler, reçineler, yapıştırıcılar ve pigment öğütme için çözücü ve işleme yardımcısı; deterjan çözeltileri, emülsiyonlar, boyalar ve antifriz için köpük kesici (antifoam ajan); nadir toprak elementleri ve baz metaller için metal ekstraksiyonu; tekstil işleme (merserizasyon yardımcısı) ve çeşitli diğer endüstriyel uygulamalar bulunur.
Temel Özellikler:
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünüm | Renksiz, kokusuz sıvı |
| Kimyasal Formül | C₁₂H₂₇O₄P |
| Molekül Ağırlığı | 266.32 g/mol |
| Yoğunluk (20°C) | 0.976 g/cm³ |
| Kaynama Noktası | 289°C |
| Parlama Noktası | 146°C |
| Suda Çözünürlük | 0.6 g/L (düşük) |
| Viskozite (25°C) | 3.5 - 4.0 mPa·s |
| Birincil Kullanım | Nükleer ekstraksiyon, plastikleştirici, alev geciktirici |
Başlıca Kullanım Alanları:
| Sektör | Uygulamalar |
|---|---|
| Nükleer | PUREX prosesi (U, Pu, Th ekstraksiyonu), aktinit ayrımı |
| Plastikleştiriciler | Selüloz esterleri, vinil reçineler, plastikler, kauçuk |
| Fonksiyonel Akışkanlar | Uçak hidrolik sıvıları, fren sıvıları, yağlayıcılar, ısı değişim |
| Alev Geciktiriciler | Tekstil, plastikler, PVC, poliüretan köpükler |
| Çözücüler | Mürekkepler, sentetik reçineler, yapıştırıcılar, pigment öğütme |
| Köpük Kesici | Deterjan çözeltileri, emülsiyonlar, boyalar, antifriz |
| Metal Ekstraksiyonu | Nadir toprak elementleri, kobalt, nikel, lityum |
| Tekstil | Merserizasyon yardımcısı, boyama yardımcısı |
Temel Güvenlik Noktaları:
-
TAHRİŞ EDİCİ: Cilt ve göz tahrişine neden olur (H315, H319)
-
ZARARLIDIR: Yutulması halinde zararlıdır (H302)
-
SOLUNUM ETKİLERİ: Solunum yolu tahrişine, uyuşukluğa, baş dönmesine neden olabilir (H335, H336)
-
YANICIDIR: Parlama noktası 146°C; ısı ve tutuşma kaynaklarından uzak tutun
-
DÜŞÜK TOKSİSİTE: Oral LD50 ~1,200-3,000 mg/kg; kanserojen olarak sınıflandırılmamıştır
-
KKD KULLANIN: Koruyucu eldiven (nitril, neopren), koruyucu gözlük, koruyucu giysi
-
HAVALANDIRMA: İyi havalandırılmış alanda kullanın
-
DEPOLAMA: Serin, kuru alan; kuvvetli oksitleyicilerden ve kuvvetli bazlardan kaçının
ÖNEMLİ UYARILAR:
Nükleer Endüstri Uygulamaları (PUREX Prosesi): TBP, kullanılmış nükleer yakıtın yeniden işlenmesi için PUREX (Plütonyum Uranyum Redüksiyon Ekstraksiyonu) prosesinde birincil ekstraktanttır. Nitrik asit çözeltilerinden uranyumu (UO₂²⁺) ve plütonyumu (Pu⁴⁺) seçici olarak ekstrakte ederken, fisyon ürünlerini sulu fazda bırakır. Ekstraksiyon verimliliği nitrik asit konsantrasyonuna oldukça bağlıdır (optimal 2-4 M). TBP tipik olarak alifatik bir seyreltici (kerosen veya dodekan) içinde %15-40'lik (en yaygın olarak %30) bir çözelti olarak kullanılır. Proses, ekstraksiyon, yıkama ve geri ekstraksiyon adımlarını içerir. Nükleer uygulamaları nedeniyle TBP, birçok ülkede sıkı düzenleyici kontrollere tabidir.
Plastikleştirici Uygulamaları: TBP, selüloz esterleri (nitroselüloz, selüloz asetat, selüloz asetobütirat), vinil reçineler (PVC) ve çeşitli plastikler ve kauçuklar için etkili bir plastikleştiricidir. Esnekliği artırır, kırılganlığı azaltır ve işlenebilirliği iyileştirir. Yapıştırıcılarda, TBP esnekliği artırır ve kürlenmiş yapıştırıcı filminin kırılganlığını azaltır.
Fonksiyonel Akışkanlar: TBP, yüksek parlama noktası ve termal kararlılığı nedeniyle yangına dayanıklı uçak hidrolik sıvılarında (Tip IV sıvılar) bileşen olarak kullanılır. Ayrıca özel fren sıvılarında, yağlayıcı katkı maddesi olarak (aşınma önleyici ve ekstrem basınç özellikleri) ve ısı değişim sıvısı olarak (yaklaşık 200°C'ye kadar yüksek termal kararlılık) kullanılır. Transformatör yağlarında TBP, dielektrik sıvı bileşeni olarak kullanılabilir.
Alev Geciktirici Özellikler: TBP, kömürleşme oluşumunu teşvik ederek ve yanıcılığı azaltarak plastiklerde ve tekstillerde alev geciktirici olarak işlev görür. PVC bileşiklerinde (alev geciktirici plastikleştirici olarak), poliüretan köpüklerde ve mühendislik plastiklerinde özellikle etkilidir. TBP'nin fosfor içeriği (yaklaşık %11.6 P) alev geciktirici etkinliğine katkıda bulunur.
Köpük Kesici (Antifoam) Uygulamaları: TBP, düşük su çözünürlüğü ve yüzey aktif özellikleri nedeniyle çeşitli endüstriyel proseslerde etkili bir köpük kesicidir. Deterjan çözeltilerinde, sulu emülsiyonlarda, su bazlı boyalarda, antifriz çözeltilerinde ve tekstil işleme banyolarında kullanılır. TBP, yüzey gerilimini düşürerek ve sıvı yüzeyinde yayılarak köpük kabarcıklarını destabilize eder.
Metal Ekstraksiyonu ve Hidrometalurji: Nükleer uygulamaların ötesinde, TBP, liç çözeltilerinden nadir toprak elementlerini, baz metalleri (kobalt, nikel, çinko) ve lityumu ekstrakte etmek ve ayırmak için hidrometalurjide kullanılır. Ayrıca fosforik asitin saflaştırılmasında da kullanılır (çözücü ekstraksiyonu ile safsızlıkların giderilmesi). TBP'nin farklı metal iyonları için seçiciliği, asit konsantrasyonuna ve kompleksleştirici maddelerin varlığına bağlıdır.
Hidroliz ve Bozunma: TBP, özellikle yüksek sıcaklıklarda veya asidik/bazik koşullarda suda yavaşça hidrolize olur. Birincil bozunma ürünleri dibütil fosfat (DBP) ve monobütil fosfattır (MBP) ve nihayetinde fosforik asit ve bütanoldür. Nükleer uygulamalarda, radyasyon kaynaklı bozunma DBP ve MBP üretir; bunlar istenmeyen kompleksler oluşturabilir ve ekstraksiyon verimliliğini azaltabilir. Nükleer uygulamalarda kullanılan TBP tipik olarak radyolitik kararlılık için işlenir.
Depolama Uyumluluğu: TBP, paslanmaz çelik, cam, HDPE ve PTFE ile uyumludur. Alüminyum veya diğer reaktif metal kaplarda saklamaktan kaçının (yavaş reaksiyon potansiyeli). Kuvvetli oksitleyicilerden (yüksek konsantrasyonlarda nitrik asit, perkloratlar, permanganatlar) ve kuvvetli bazlardan koruyun. TBP, nem emilimini (hidroliz) ve kontaminasyonu önlemek için sıkıca kapalı kaplarda saklanmalıdır.
Çevresel Akıbet: TBP kolay biyobozunurdur ve düşük biyobirikim potansiyeline sahiptir (Log P = 3.8). Orta sucul toksisiteye sahiptir. Bununla birlikte, bozunma ürünleri (DBP, MBP, fosforik asit) daha az toksiktir ve çevre için daha zararsızdır. Konsantre TBP'yi kanalizasyona veya su kütlelerine deşarj etmeyin.
Nükleer Uygulamalarda Düzenleyici Durum: TBP'nin nükleer uygulamalar için (özellikle kullanılmış nükleer yakıtın yeniden işlenmesi için) kullanımı ve taşınması, IAEA güvenlik önlemleri ve ihracat kontrolleri dahil olmak üzere sıkı ulusal ve uluslararası düzenlemelere tabidir. TBP'nin kendisi kontrollü bir madde değildir, ancak nükleer yakıt döngülerinde kullanımı düzenlenir.
Endüstriyel vs Tüketici Ürünleri: TBP öncelikle imalat ve işlemede kullanılan bir endüstriyel kimyasaldır. TBP içeren tüketici ürünleri arasında yapı/inşaat malzemeleri (alev geciktirici plastikler), hidrolik sıvılar (endüstriyel ekipmanlarda) ve mürekkep/toner/renklendirici ürünler bulunur. Doğrudan tüketici maruziyeti sınırlıdır.
Önemli Beyan: Bu Teknik Veri Sayfası (TDS) yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Tam güvenlik, kullanım, depolama ve mevzuat uyumluluğu bilgileri için her zaman üretici/tedarikçi tarafından sağlanan resmi Güvenlik Bilgi Formu'na (SDS) başvurun. Tribütil fosfat bir tahriş edicidir ve yutulması halinde zararlıdır. Uygun kişisel koruyucu ekipman kullanın. İyi havalandırılmış alanlarda kullanın. Tutuşma kaynaklarından uzak tutun. Nükleer uygulamalar için geçerli tüm düzenleyici gereksinimlere ve güvenlik protokollerine uyun. Döküntü veya yangın durumunda acil durum prosedürlerini izleyin. Önemli maruziyetlerde tıbbi yardım alın.
